ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ

Οι «Χέμινγκουεϊ» στην Κούβα

Της ΣΙΑΣ ΚΟΣΙΩΝΗ

Μου είχε καρφωθεί στο μυαλό χρόνια. Ήθελα να πάω στην Κούβα. Δεν ξέρω γιατί. Η ιστορία της; Ο μύθος του Τσε; Τα πούρα και το ρούμι; Επειδή είναι της μόδας; Ακόμα και τώρα που όλα ήταν έτοιμα για την αναχώρησή μου για τη χώρα του Φιντέλ, δεν ήξερα τι περιμένω να δω, τι πάω να ανακαλύψω, τι πρόκειται να νιώσω… Εξάλλου, πιστέψτε με, κανείς δεν μπορεί να ξέρει τίποτα από όλα αυτά πριν πατήσει το πόδι του στη μαγική αυτή γωνιά της γης.

Πριν φύγουμε με το Μιχάλη είχαμε ψάξει τα πάντα. Όμως, οι τουριστικοί κατάλογοι, οι ταξιδιωτικοί οδηγοί και τα δεκάδες σάιτ στο ίντερνετ, τελικά μας είχαν απλώς ψιθυρίσει σκόρπιες κουβέντες για όσα επρόκειτο να συναντήσουμε. Διότι, τελικά, για να την καταλάβεις την Κούβα χρειάζεσαι όλες σου τις αισθήσεις εκεί. Τη γεύση για τα τροπικά μάνγκο, την τρυφερή ψίχα μιας φρεσκοκομμένης καρύδας, τα ατελείωτα ντακιρί και τα μοχίτο, την όσφρηση για να μυρίσεις την καθαριότητα και τις κολόνιες των Κουβανών, μπλεγμένα με την υγρασία και το άρωμα φρεσκοτυλιγμένου πούρου.

Την ακοή για να πιάσεις τους μεθυστικούς ρυθμούς της σάλσα, της μπόσα νόβα, της ρούμπα και της σάμπα που ηχούν από κάθε γωνιά της χώρας, την όραση για να τους δεις πώς χορεύουν και λικνίζονται, πού ζουν, πώς ζουν, μέχρι και πώς οδηγούν. Αλλά και τη αφή να νιώσεις τη ζεστή άμμο ή να αγγίξεις το κασελάκι με τα κόκκαλα του Τσε γεμίζοντας τις φλέβες σου με επανάσταση.

 

Tο ταξίδι

Το ταξίδι ως εκεί σωστό μαρτύριο. Μετά από ένα ολόκληρο εικοσιτετράωρο στο περίμενε, βάλε – βγάλε διαβατήρια, βίζες και εισιτήρια, ανέβα και κατέβα σε αεροπλάνα, είμαι επιτέλους έτοιμη, βράζω σχεδόν, να ξεχυθώ στους ζεστούς αέρηδες της Κούβας. Στο αεροδρόμιο οι πρώτες εικόνες σκάνε σαν κεραυνοί.

Παντού πρόσωπα μελαψά, ζεστά, στολισμένα μέσα σε ένα κοστούμι που έχει για σακάκι την καλοσύνη και για παντελόνι την περηφάνια. Στο σαλόνι της εξόδου κόσμος μαζεμένος. Κάποιοι περιμένουν ανυπόμονα έναν δικό τους. Κάποιοι άλλοι όμως απλώς κάθονται. Μα τι κάνουν; «Έχουν έρθει εδώ για να δουν τηλεόραση. Βλέπουν μια πολύ δημοφιλή σαπουνόπερα. Βλέπεις δεν έχουν όλοι τηλεοράσεις στα σπίτια τους», θα μου λύσει την απορία ένας μάλλον πιο έμπειρος συνταξιδιώτης μου. Χωρίς να έχουμε καλά καλά ξεπεράσει το πολιτισμικό σοκ βγαίνουμε έξω από το αεροδρόμιο. Ένα μεγάλο παλιό αμερικάνικο κάντιλακ και πλάι του ένα ταπεινό LADA. Όπως στις ταινίες.

«Κρεόλ» ευγενικές φυσιογνωμίες, με τριγυρνούν, με καλωσορίζουν, με ρωτούν αν θέλω ταξί, με φλερτάρουν… Το κλίμα ζεστό και υγρό. Η Κούβα είχε ήδη μπει μέσα μας κι ας μην μας έχει δείξει τίποτα ακόμη. Φουσκώνω από ενθουσιασμό, χιλιάδες πολύχρωμες πεταλούδες χτυπούν στο στομάχι μου σαν τρελές. Είναι νύχτα, αργά. Στη μικρή διαδρομή μέχρι το ξενοδοχείο κολλάω τη μούρη μου στο τζάμι και παρατηρώ.

Ο Μιχάλης μου κρατά σφιχτά το χέρι. Ξέρει πώς νιώθω γιατί και αυτός νιώθει ακριβώς το ίδιο. Τα φώτα του δρόμου δε λειτουργούν. Σπασμένες λάμπες. Σκοτάδι παντού. Κόσμος παντού. Μικρές χαρωπές συμμορίες. Παίζουν, γελούν, τριγυρνούν με ένα μπουκάλι Havana Club στο χέρι και τις κιθάρες τους στον ώμο. Στήνουν μικρά αυτοσχέδια πάρτι σε σκοτεινές γωνιές.

Τα αυτοκίνητα

Ξημέρωμα. Θαμπό και υγρό. Το δυτικού τύπου ξενοδοχείο βλέπει στη διάσημη παραλιακή λεωφόρο Μαλεκόν. Η ορμή ξεχειλίζει. Βάζουμε τα καλοκαιρινά μας και ξεχυνόμαστε στους δρόμους. Τα αυτοκίνητα λίγα. Παλιές γραφικές αμερικάνικες «μαούνες» που δε χορταίνεις να παίρνεις φωτογραφίες, αμέτρητα LADA σε κάθε χρωματισμό, ταξί, σπανιότερα καμιά «καμήλα», τα λεωφορεία που χρησιμοποιούσε η πάλαι ποτέ Σοβιετική Ένωση, και παντού γύρω σου τα θορυβώδη πλην όμως απολαυστικά κόκος. Κίτρινα ανοιχτά τριθέσια τρίκυκλα ταξί που μοιάζουν με καρύδες, στα οποία παζαρεύεις την τιμή. Ελάχιστοι Κουβανοί μπορούν να έχουν αμάξια.

Ίσως κάποιοι Ολυμπιονίκες, γενικότερα αθλητές, μουσικοί ή επιστήμονες για λόγους κινήτρου. Εξάλλου, ελάχιστα είναι και τα καύσιμα εδώ. Ας όψεται το εμπάργκο, το οποίο είναι γύρω σου, είναι παντού. Στα άδεια ράφια των εμπορικών καταστημάτων, στα φαρμακεία, στο νεκρωμένο από πλοία λιμάνι, παντού… Όπως και το καθεστώς. Εδώ όλα είναι κρατικά. Τα σπίτια, τα μαγαζιά, τα κτήματα, τα αυτοκίνητα, μέχρι και οι αγελάδες.

 

Η παλιά Αβάνα

Δεξιά – αριστερά τεράστιες πινακίδες, πανό, αφίσες. Δε διαφημίζουν σαμπουάν, καλλυντικά και αυτοκίνητα. Φιλοξενούν ρητά του Φιντέλ Κάστρο, του ήρωα Τσε, διαλαλούν το αντιαμερικανικό μένος, διατρανώνουν ιδέες, δικαιοσύνη, ιδανικά, επανάσταση, ζητούν να γυρίσουν πίσω οι 5 Κουβανοί, που φυλακίστηκαν πριν μερικά χρόνια στις ΗΠΑ για κατασκοπεία και τώρα πια έχουν αναγορευτεί σε εθνικούς ήρωες.

Η παλιά Αβάνα είναι μια αποκάλυψη. Πόλη πλανεύτρα, μάγισσα, μεγαλοπρεπής, ρομαντική, ταξιδιάρα. Κάθε γωνιά της μια καλλιτεχνική φωτογραφία, κάθε γειτονιά μια εικόνα που θες να σε συντροφεύει για πάντα. Κτίρια απαυγάσματα αρχιτεκτονικής αισθητικής, με αετώματα έργα τέχνης, μπαλκόνια ζωγραφιές, σε κάθε λογής παρδαλούς χρωματισμούς, βασανισμένα από το χρόνο ξεφλουδίζουν, παραπαίουν, παρακμάζουν, όμως στέκουν αγέρωχα δίνοντας στην παλιά Αβάνα το χρώμα και το άρωμα μιας ιστορίας ανθρώπων περήφανων, που ξέρουν τι πρέπει να πάρουν μαζί τους στο μέλλον και τι πρέπει να αφήσουν στο δύσκολο παρελθόν.

Σοκάκια πλακόστρωτα, άμαξες με άλογα, μπαράκια που ξεχειλίζουν άρωμα πούρου, ντακιρί και μοχίτο. Κόσμος που σε πλησιάζει ακίνδυνα να σου πουλήσει πούρα στη μαύρη αγορά, CD με κουβανέζικη μουσική, καμπυλωτές παρδαλές Κουβανές τραβούν το Μιχάλη να βγάλει μια φωτογραφία μαζί τους για ένα πέσο… Αμήχανα προστατεύουμε τις τσάντες και τα πορτοφόλια μας. Ένας ντόπιος το παρατηρεί και εξανίσταται: «Amigos, χαλαρώστε, εδώ δεν είναι Μαιάμι» μας λέει, αναγκάζοντάς μας σχεδόν να κατεβάσουμε τα μάτια. Πολύβουα παζάρια, πλανόδιοι επιτηδευματίες κάθε λογής, χοροί και μουσικές σε κάθε γωνιά.

 

Η Πλάζα ντε Άρμας

Ο Μιχάλης δε χορταίνει να αγοράζει σπάνιες παλιές αυθεντικές εκδόσεις, φωτογραφίες και επαναστατικούς μπερέδες κι εγώ βουτηγμένη στις πολύχρωμες, φανταχτερές κατασκευές από παπιέ μασέ και ξύλο. Και όλα αυτά κάτω από τα μάτια μιας εικόνας του Τσε, που υπάρχει παντού γύρω σου.

Το μουσείο του Havana Club. Αναπαράσταση της διαδικασίας παραγωγής του διάσημου ποτού, άρωμα βαθύ, γλυκό, όπως το εκχύλισμα ζαχαροκάλαμου που αποστάζεται εκεί μπροστά σου για να σου ετοιμάσουν ένα δροσιστικό κοκτέιλ.

Η Πλάσα ντε Άρμας με τα τουριστικά ρεστοράν, τα παζάρια παλιών βιβλίων και το μεγαλοπρεπές πάλαι ποτέ κυβερνείο. Ένας λεπτοκαμωμένος λευκός Κουβανός πωλητής με πλησιάζει και με ρωτά από πού είμαι και τι κάνω. «Εγώ δουλεύω για το υπουργείο Πολιτισμού» μου λέει. «Είμαι καθηγητής τανγκό και υπεύθυνος για τη διάδοσή του στη χώρα. Λατρεύω την Ελλάδα, έχω πληρώσει πολλά λεφτά για να αγοράσω βιβλία με την ιστορία σας και τις προάλλες τα πούλησα σε πολύ καλή τιμή». Πλάσα ντε Σαν Φρανσίσκο με το διάσημο Καφέ ντελ Οριέντε και τη θαυμαστής αρχιτεκτονικής εκκλησία, έξω από την οποία ένα ζευγάρι ζει τις τελευταίες στιγμές πριν το γάμο τελώντας ένα τοπικό έθιμο. Ο γαμπρός και η νύφη κρατούν στα χέρια τους σπόρια, περιμένοντας τα περιστέρια να έρθουν και να τσιμπήσουν.

Αν το κάνουν, σημαίνει πως θα ζήσουν ευτυχισμένοι. Και φυσικά τα περιστέρια έρχονται. «Πάντα έρχονται», μου λέει μια συγγενής κλείνοντάς μου το μάτι! Εξάλλου, οι Κουβανοί δε χρειάζονται και πολλά για να είναι ευτυχισμένοι, σκέφτομαι σχεδόν ένοχα… Η Πλάσα Βιέχα περιτριγυρισμένη με κτίρια άπιαστου κάλλους, Πλάσα ντε Καθεντράλ μπροστά στον επιβλητικό καθεδρικό ναό, γύρω από τον οποίο οι Κουβανέζες σε τραβούν για να σου κάνουν τα μαλλιά κοτσιδάκια.

 

Η Νέα Αβάνα

Αλλά και η Νέα Αβάνα, πιο σύγχρονη και πιο άχαρη, με τα γραφεία, τις πανύψηλες πολυκατοικίες τύπου μπλοκς, τα χαμηλά παραπήγματα, ένα παράξενο αμάλγαμα φτώχιας και έντονου αυθεντικού κουβανέζικου lifestyle. Και φυσικά, η Πλάσα ντε λα Ρεβολουσιόν, από όπου συχνά εκφωνεί τους λόγους του ο Φιντέλ, με το τεράστιο μνημείο της επανάστασης, το μελαγχολικό άγαλμα του Χοσέ Μαρτί, τα γραφεία του κόμματος και το υπουργείο Εσωτερικών που κοσμείται με τη διάσημη μεταλλική φιγούρα του Τσε.

Δυο καλοστεκούμενες Κουβανές μας παρασύρουν σε ένα δήθεν salsa festival δυο τετράγωνα παρακάτω. Είναι φιλικές, μας μιλούν για τη ζωή τους, ρωτούν για μας, η ώρα περνά, ξεμακραίνουμε και ξαφνικά βρισκόμαστε στην China Town της Αβάνας. Μα πού πάμε; «Φτάσαμε», μας καθησυχάζουν.

Στο μικρό μπαράκι παίζει μια μπάντα, αλλά δεν υπάρχει κανένα salsa festival. Οι νέες μας φίλες, πονηρά αλλά και τόσο αθώα ταυτόχρονα, ήθελαν απλώς κάποιον να τους κεράσει ένα ποτό και να τους δώσει «μια μικρή βοήθεια». Δύο κινέζοι μας ετοιμάζουν μοχίτος, πίνουμε όλοι μαζί, τις κερνάμε και τους δίνουμε μερικά πέσος. «Gracias y buena suerte» μας αποχαιρετούν, σα να μην είχαν κάνει ποτέ καμιά σκανδαλιά…

Η νύχτα της Κούβας

H νύχτα της Κούβας φασαριόζα, πολύχρωμη, ναζιάρα. Μπαράκια και κλαμπς με ζωντανή λάτιν μουσική και φυσικά τα διάσημα καμπαρέ. Μια νύχτα στο ξακουστό Parisien, που στεγάζεται στο ιστορικό ξενοδοχείο Nacional de Cuba. Αυστηρή πόρτα, dress code, μυρωδιά από νύχτες αλλοτινής εποχής. Το δίωρο πρόγραμμα σα να διήρκεσε δυο λεπτά.

Καλλίγραμμα κορμιά, μέσα σε αποκαλυπτικά φανταχτερά υφάσματα, στολισμένα με λουλούδια, φτερά, φρούτα, επιδίδονται σε νευρικά συγχρονισμένα λικνίσματα, χορούς ονειρεμένους, αισθησιακούς με επιδεξιότητα και χάρη που σε αφήνουν άναυδο, τραγουδούν και ξεφαντώνουν, μπλέκονται ανάμεσά σου, σε ξεσηκώνουν. Νύχτα στην Αβάνα, ώρες που δε θες να κυλήσουν, μέσα σε ρυθμούς που δε θες να σιγάσουν, με ένα πούρο στο χέρι και τη γεύση από το ρούμι να χορεύει στα χείλη σου.

Η ώρα του αποχαιρετισμού με την Αβάνα είναι τραυματική. Δε θέλω να φύγω, δε σε χόρτασα, σε ερωτεύτηκα, όμως πρέπει να προχωρήσω. Θέλουμε να δούμε παραμέσα, να πατήσουμε κι άλλα χώματα, να ανακαλύψουμε ό,τι περισσότερο μπορούμε στο μακρινό αυτό τόπο.

Το Σιενφουέγος

Η διαδρομή για το αριστοκρατικό Σιενφουέγκος, στα νοτιοδυτικά του νησιού, με βρίσκει πάλι κολλημένη στο τζάμι. Ο Μιχάλης νυστάζει αλλά απαγορεύει στον εαυτό του να αποκοιμηθεί. Πυκνή βλάστηση, απέραντες καλλιέργειες ζαχαροκάλαμου, καπνού, μπανάνας και μάνγκο, τροπικά δάση και σαβάνες, αμέτρητες φοινικιές που λυγίζουν από τους καρπούς, αναρίθμητα είδη πουλιών και οικόσιτα ζώα σκόρπια στα χωράφια, ποτάμια και γέφυρες.

Απέραντες ευθείες, δρόμοι που μοιάζουν να φτάνουν στο υπερπέραν, χωρίς ταμπέλες, χιλιόμετρα και κατευθύνσεις. Εστίες ανθρώπων κάθε τόσο και λιγάκι που ιδρώνουν στην άκρη της καυτής ασφάλτου κάνοντας οτοστόπ, ίσως ο μοναδικός τρόπος για να εξασφαλίσουν το δρομολόγιο στον τόπο προορισμού τους, αφού εδώ συγκοινωνίες σχεδόν δεν υπάρχουν.

Σιενφουέγκος, η πόλη με τις κολόνες, δημιούργημα των Γάλλων αποικιοκρατών, καλλιεργητών ζαχαροκάλαμου, βρέχεται από τη θάλασσα της Καραϊβικής. Τα αξιοθαύμαστης αρχιτεκτονικής σπίτια, σα στρατιωτάκια το ένα δίπλα στο άλλο, όλα με υπόστεγα που στηρίζονται από περίτεχνες χρωματιστές κολώνες, διακοσμητικά κάγκελα σε χιλιάδες σχέδια στολίζουν τα μεγάλα πορτοπαράθυρα, αίγλη αιώνων που πέρασαν.

 

Ο Τσε στην καρδιά των Κουβανών

Ένας επιβλητικός σωματώδης Κουβανός βλέπει το μπερέ με το αστέρι της επανάστασης στο κεφάλι του Μιχάλη. «Ε, commadante!» του φωνάζει. «Κι εγώ έχω τον Τσε εδώ» του λέει δείχνοντάς του το τατουάζ στο μπράτσο του, «αλλά τον έχω κι εδώ», συμπληρώνει, χτυπώντας με τη γροθιά την καρδιά του. «Κι εσύ εκεί να τον έχεις». Η νύχτα πέφτει και ο κόσμος συνωστίζεται στην κεντρική πλατεία της πόλης. Ένα γνωστό κουβανέζικο συγκρότημα δίνει συναυλία και όλο το Σιενφουέγκος είναι εκεί. Είναι το μεγάλο γεγονός και όλα τα άλλα έχουν νεκρώσει ήδη από τις 11.

Επόμενος σταθμός το Τρινιδάδ, λίγο ακόμη πιο νοτιοδυτικά, πόλη προστατευμένη ως μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς από την Unesco. Χρώματα που σε ζαλίζουν, καλντερίμια, σπίτια-μουσεία και το φημισμένο δυναμωτικό κοκτέιλ με ρούμι και μέλι Canchanchara, που συνήθιζαν κάποτε να δίνουν στους σκλάβους για να αντέξουν τη σκληρή δουλειά. Οι φωτογραφικές μηχανές παίρνουν φωτιά.

Το ταξίδι στην Κούβα τελείωσε απότομα, όπως βγαίνεις το πρωί από ένα υπέροχο όνειρο και κάθεσαι και αναμοχλεύεις τη νυχτερινή σου μνήμη χαζεύοντας το ταβάνι. Επιστροφή δεν έχω να σου περιγράψω. Γιατί από την Κούβα δεν επιστρέφεις ποτέ. Μένεις πάντα εκεί.